Tarihsel arka plan

İkinci dünya savaşından sonra 1947 yılında ABD, Sovyet yayılmacılığına karşı mali ve askeri destek vermek için 16 Avrupa ülkesine Marshall yardımlarını programını başlatmıştır.

Bu dönemde Rusların Kars, Ardahan ve Boğazlar konusundaki talep ve tehditleri karşısında Türkiye, batı ülkelerinden gerekli desteği alabilmek için Marshall yardımlarını kabul etmiştir .

Türkiye toplamda 37,8 milyon dolar’lık ekonomik ve teknik yardım almış ve bu yardımların yaklaşık %13.8’ini tarımsal modernizasyon amacıyla kullanmıştır .

Böylece 1950’lerde Türk tarımı mekanizasyon sürecine girmiş, traktör ve biçerdöver gibi tarım makinalarını ithal etmiştir. Traktör sayısı 1948’de 1.750 iken, 1955’te 43.000’e yükselmiştir.

Türkiye ABD ticari ilişkileri

Türkiye ile ABD arasındaki toplam ticaret hacmi 2023 itibarıyla yaklaşık 30 milyar dolara ulaşmıştır.

Bu ticaret hacminde Türkiye’nin ihracatı toplamda 16 milyar dolar, ithalatı ise 14 milyar dolar civarındadır. Bu ticaret hacminin yaklaşık %10’u tarımsal ürünlerden oluşmaktadır.

Türkiye’nin ABD’den yaptığı ithalatın önemli kalemleri arasında; mineral yağlar ve yakıtlar, demir çelik ürünleri, elektrikli makineler, elektronik cihazlar, uçak ve helikopter gibi hava taşıtları ve onların parçaları sayılabilir.

Diğer yandan yaklaşık iki bin ABD’li şirket ülkemizde faaliyet göstermektedir.

Tarımsal ticaret ve GSM kredileri

Türkiye’nin ABD’ye tarım ürünü ihracatında ilk üç sırayı fındık, kuru incir ve zeytinyağı alırken, ABD’den yapılan tarımsal ürün ithalatında ilk üç sırayı mısır, soya fasulyesi ve pamuk almaktadır. İhracat ve ithalat değeri arasında önemli bir fark bulunmamaktadır.

ABD Tarım Bakanlığı (USDA) tarım ürünleri ihracatını teşvik etmek amacıyla yabancı ithalatçılara düşük faizli veya uzun vadeli GSM (General Sales Manager) kredileri vermektedir.

Bu kredilerle USDA, yabancı firmalara kredi garantisi vererek ABD’den tarım ürünü satın almalarını kolaylaştırmaktadır.

Alıcı firmaların borcunu ödeyememesi durumunda da USDA alacaklı bankaya ödeme yaparak riski azaltmakta ve düşük faizli kredi verilmesini sağlamaktadır.

GSM kredileri bir yandan ABD’li çiftçilere ve ihracatçılara yeni pazarlara ulaşma imkanı sunarken diğer yandan da ABD’nin tarımsal ticaret hacmini artırmaktadır.

İthalatçı ülke açısından konuya bakıldığında ise ilk etapta bu kredilerin ithalatçı firmalara özellikle de soya ve mısır ithal eden yem sanayiine avantaj sağladığı görülmektedir.

Ancak çiftçiler orta ve uzun vadede ithal ürün fiyatlarıyla rekabet edemediğinden yurtiçinde bu ürünlerin üretimi artırılamamaktadır.

Türkiye’nin soya ve pamuk üretimini artıramamasının temel nedeni yıllardır yüksek maliyetlere rağmen türk çiftçisinin ithal ürün fiyatlarıyla rekabete zorlanması ve korumasız bırakılmasıdır. Bu da uzun dönemde ithalatta bağımlılığa yol açmaktadır.

Sonuç

İki ülke arasındaki ilişkiler ABD’nin ortadoğu politikaları ve Türkiye’nin savunma sanayii ve terörle mücadele politikaları nedeniyle zaman zaman gerilse de ticari ilişkiler alttan alta devam etmektedir.

Kamuoyundaki yanlış algının aksine Marshall yardımlarının Türkiye’de tarımsal mekanizasyona önemli katkı sağladığı söylenebilir. Ancak GSM kredilerinin tarım sektörü üzerindeki etkisi incelenmesi gereken bir konudur.

Türkiye, yeterli miktar ve kalitede üretemediği sürece bazı tarım ürünlerini ABD’den almaya devam edecek gibi görünmektedir.

Çözüm dış ticaret politiklarıyla (ihracat destekleri ve gümrük vergileri) ile tarımsal desteklerin bütüncül bir yaklaşımla tek elden yürütülmesi ve yurtiçi üretimin artırılmasında yatmaktadır.

DİPNOT: N.Uzun, II. Dünya Savaşı Sonrasında Sovyet Talepleri ve Türkiye’nin Tepkisi, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/495828

Z. M. Sakar ve C. Atlı, https://ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2024/06/Arsiv-Belgeleri-Isiginda-1948-1950-Yillarinda-Turkiyeye-Yapilan-Marshall-Yardimlari.pdf