Giriş…

Altı bölümden ibaret bu makale dizisinde, 29 Ekim 1923 tarihinde TBMM tarafından Cumhuriyetin ilan edilmesi üzerine İstanbul Mebusu Rauf (Orbay) Bey ve İstanbul basınındaki bazı gazete(ci)ler tarafından sergilenen rahatsızlıklar “Nutuk” merkezli ve ağırlıklı olarak ele alınmaktadır. Bu makale dizisinin bugünkü ilk bölümünde, makale dizisinin sonraki bölümlerinin daha iyi anlaşılmasını mümkün kılmak amacıyla dönemin politik ortamını ve bağlamını etraflıca ortaya koyacak bilgiler sunulmuştur.

Hangisi?

Cumhuriyet'in İlanı’ndan (29 Ekim 1923) sonra İstanbul Mebusu Hüseyin Rauf (Orbay) Bey ve İstanbul basınının yaşadığı rahatsızlıklar ve tepkiler her ne kadar ilan edilen Cumhuriyet rejimin özünden ziyâde ilan ediliş biçimi, hızı ve yöntemine odaklanmış olarak öne çıkarılmış ise de konu dikkatle incelendiği takdirde gerçekte bu rahatsızlık ve tepkilerin Cumhuriyet rejimine yönelik olduğu açıkça anlaşılacaktır.

Başlıklar…

Cumhuriyet’in İlanı sonrasında Rauf Bey tarafından İstanbul basınının kimi gazetelerine verilen demeçlerde Rauf Bey’in rahatsızlık ve eleştirilerini üç başlık altında tasnif etmek mümkündür:

• Cumhuriyetin İlan Biçimi ve "Emrivaki" Algısı: Rauf Bey, Cumhuriyet rejiminin kendisine (özüne) karşı olmadığını; ancak Cumhuriyetin İlanı’nın ilanın "zamansız, yersiz ve bir emrivaki şeklinde" gerçekleştirildiğini savunmuştur. (Ancak bahse konu demeçlerinde niye zamansız oldupundan ise bahsetmemektedir)
• Danışılmama ve Usûl Rahatsızlığı: Cumhuriyetin İlanı kararının ve sürecinin geniş bir istişareyle, meclis ve askerî-siyasî kadroların ortak rızasıyla değil anî bir şekilde gündeme getirilmesinden rahatsızlık duyduğunu ifade etmiştir. (Amasya Genelgesi ile egemenliğin halka ait olduğu belirtilmekte, bu husus Erzurum ve Sivas Kongrelerinin ilgili maddelerinde ifadesini ve karşılıiğını bulmakta, 23 Nisan 1920 tarihinde açılan TBMM ile de adı konulmasa da yeni Türk devletinin rejimin / idare şekli her ne kadar adı konumasa da ne olduğu belli olmuştur. İtilaf Devletleri(İngiktere, Fransa ve İtalya) tarafından Lozan Barış Konferansı’na İstanbul Hükûmetinin de davet edilmesi üzerine TBMM tarafından Saltanat lağvedilmiş (01.11.1922), bu tarih öncesinde saltanat ve hilafet kurumlarını şahsında temsil eden Vahidettin’in artık sadece “halife“ unvanı kalmış, Vahidettin’in bir İngiliz gemisi ile ülke dışına kaçması (16.11.1922) üzerine TBMM tarafından hilâfet makamına Abdülmecit Efendi atanmış, Lozan Barış Antlaşması (24.07.1923) sonrasında ise sıra 23 Nisan 1920 tarihinden beri fiilen mevcut olan rejimin adının resmen konulmasına gelmiş, 24 Ekim 1923 tarihinde ortaya çıkan hükûmet krizinde Gazi Paşa’ya bu krizin çözümünü de mümkün kılacak şekilde onun öncülüğünde TBMM tarafından Cumhuriyet’in ilanını mümkün kılmıştı. Cumhuriyet’in İlanı TBMM tarafından kabul edilen kanunla gerçekleşmiş olduğundan ortada ortada bir usul tartışmasınave rahatsızlığına sebebiyet verecek durum da yoktu.)
• Rauf Bey’in Halife ile Görüşmesi: Şanlı Millî Mücadele’nin Mustafa Kemâl Paşa’nın askerî ve siyasî liderliğinde emsâlsiz bir zaferle sonuçlanması onu Türk milleti nezdinde kurtarıcı ve eşsiz bir kahraman hâline getirmiş, BüyüK Zafer sonrasında kurulacak yeni siyasî düzende onun kişisel liderliğinden hoşnut olmayan bazı eski silah arkadaşları, bazı mebuslar ve İstanbul basını gerek kurulacak yeni yeni düzende ikinci planda kalacakları endişesi gerekse de Salatanatın kaldırılması (01.11.1922) sonrasında Vahidettin’in yurt dışına kaçması üzerinde TBMM tarafından halife olarak seçilen (18.11.1922) Abdülmecit Efendiyi devlet başkanı olarak görme ve yapma arzuları, rolü sadece hilafetten ibaret olan ve siyasî bir rolü de olmayan Abdülmecit Efendiye abartılı bir önem atfetmeye ve onu sanki siyasî bir figür imiş gibi öne çıkarmaya yönelik çabaları olmuştur. Bu kapsamda Cumhuriyet’in İlanı sonrasında da Rauf Bey’in, İstanbul’daki ve İstanbul’a gelen bazı üst düzey komutanların (İstanbul Mebusu ve 1. Ordu Müfettişî Kâzım Karabekir Paşa, 4 Ekim 1923 tarihinde TBMM namına İstanbul’un yönetimine el koyan ve İstanbul Mebusu Refet Bele Paşa) ve bazı siyasilerin (İstanbul Mebusu Adnan Adıvar) İstanbul’da ikâmet eden Halife Abdülmecit Efendiyi ziyaret etmeleri ve onunla görüşmeleri, TBMM Hükûmeti ve Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemâl Paşa tarafından hilâfet makamının siyasî bir odak hâline getirilmek istenmesi ve rejime karşı bir muhalefet odağı oluştuğu şüphesiyle yakından takip edilmiş, TBMM hükûmeti ve Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) tarafından rejimin meşrûiyetine gölge düşürücü ve şüpheli hamleler olarak görülmüş ve sert tepki çekmiştir. Bu bağlamda 22 Kasım 1923 günü CHF toplantısında kürsüye çıkan Rauf Bey, Halife ile yaptığı görüşmenin siyasî bir amacı olmadığını, mâsum ve mûtat bir ziyaret niteliği taşıdığını iddia etmiş ise de Rauf Bey ve beraberindeki bazı komutanlar (Kâzım Karabekir, Ali Fuat Paşa, Refet Bele) bu süreçteki muhalif tutumlarını yaklaşık bir yıl sonra Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurarak (17.11.1924) siyasîleştirmişlerdir.

İstanbul Basınının Rahatsızlık ve Tepkileri

Cumhurbaşkansız bir cumhuriyet kurmuş olan 1921 Anayasası gereği hükûmetteki bakanların TBMM tarafından tek tek ve oylamayla seçilmesi gerekiyordu. Bu durum ise sonrasında görüleceği üzere kabinenin uyumlu çalışmasını zorlaştırıyordu. Nitekim Ali Fethi Bey’in İçişleri Bakanlığından, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa’nın da Meclis İkinci Başkanlığından istifa etmesi (24.10.1923) ve bunların yerine TBMM tarafından İçişleri Bakanlığına Erzincan Milletvekili Sabit Bey'in ve Meclis İkinci Başkanlığına da İstanbul'da bulunan Rauf Bey’in Meclis tarafından seçilmesi, üzerine bir kabine krizi çıkmıştı. Mustafa Kemal Paşa’nın önerisiyle Ali Fethi Bey, hükûmeti 27 Ekim 1923 tarihinde topluca istifa etmişti. Ali Fethi Bey kabinesinin istifasıyla sonuçlanan hükümet bunalımının ardından çözümü için Anayasa’da değişiklik yapılarak Cumhuriyet'in ilan edilmesi, Cumhurbaşkanı tarafından “başbakan” olarak görevlendirilen İsmet Paşa’nın kabineyi kurmak üzere görevlendirilmesi ve krizin çözülmesi, İstanbul basınının büyük bir kısmını (Vatan, Tevhid-i Efkâr, Tanin, Akşam vb.) yoğun bir muhalefete itmişti.

Kullanılan Kavramlar…

İstanbul basınında Cumhuriyet'in ilanına yönelik eleştiriler; zamansızlık, yersizlik, aldatmaca, acelecilik ve hatta diktatörlüğe gidiş gibi kavramlar ve mesnetsiz argümanlar üzerinden yürütülmüştür.

Ankara ile Gerilim…

İstanbul basınının bu yaklaşımı, TBMM Hükûmeti ve Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemâl Paşa tarafından Cumhuriyet'in meşruiyetine ve devrim iradesine gölge düşürme gayreti olarak değerlendirilmiş, nitekim daha sonra kendisi tarafından yazılan ve 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında TBMM binasındaki Genel Kurul Salonunda CHF’nin II. Büyük Kurultayında 6 gün boyunca ve toplam olarak 36 saat 33 dakika süre boyunca okuduğu Nutuk isimli eserinde İstanbul basınına ve Cumhuriyet’in İlan edilmesine yönelik eleştirilere sert bir şekilde cevap vermiştir.

Not: Devam edecek

© 2026. Bu makalenin / yazının içeriğinin telif hakları yazarına ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereği kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.